Nisza ekologiczna a siedlisko – czym się różnią? Powtórka do matury z biologii

Siedlisko i nisza ekologiczna to nie jest to samo.

I chociaż na pierwszy rzut oka oba pojęcia mogą wydawać się bardzo podobne, na maturze musisz umieć je od siebie rozróżnić.

Najprościej zapamiętać to tak:

siedlisko = gdzie organizm żyje

nisza ekologiczna = jak organizm żyje i funkcjonuje w środowisku

To oczywiście uproszczenie, dlatego za chwilę pokażę Ci dokładnie, co kryje się za każdym z tych pojęć i na co warto zwrócić uwagę podczas przygotowań do matury.

Zgodnie z aktualną podstawą programową z biologii musisz umieć przedstawić elementy niszy ekologicznej organizmu oraz rozróżnić niszę ekologiczną od siedliska.

Zaczynamy.

Co to jest siedlisko?

Siedlisko to miejsce życia organizmu wraz z warunkami środowiska, które w nim panują.

Mówimy więc o konkretnym środowisku, w którym dany organizm występuje.

Znaczenie mają tutaj między innymi warunki fizyczne, takie jak:

• temperatura,
• wilgotność,
• dostępność światła,
• rodzaj podłoża,
• właściwości gleby,
• dostępność wody.

Przykładowo: 

Organizm	Przykładowe siedlisko
żaba wodna	staw, jezioro, teren podmokły
kaktus	pustynia
mech	wilgotne, zacienione miejsce
sosna	bór sosnowy, gleby piaszczyste
morszczyn	strefa przybrzeżna morza

Jeżeli więc pytasz:

„Gdzie żyje ten organizm?”

– myślisz o jego siedlisku.

Co to jest nisza ekologiczna?

Nisza ekologiczna jest pojęciem dużo szerszym.

Nie opisuje tylko miejsca życia organizmu, ale cały sposób jego funkcjonowania w środowisku.

Może obejmować między innymi:

• miejsce życia,
• zakres tolerancji na czynniki środowiska,
• wymagania dotyczące temperatury, wody, światła czy pH,
• sposób zdobywania pokarmu,
• rolę pełnioną w ekosystemie,
• relacje z innymi organizmami,
• aktywność dobową lub sezonową,
• sposób rozmnażania.

Czyli kiedy przy siedlisku pytaliśmy:

„Gdzie żyje organizm?”

przy niszy ekologicznej pytamy znacznie szerzej:

„Jak ten organizm żyje, czego potrzebuje i w jaki sposób funkcjonuje w swoim środowisku?”

Nisza ekologiczna a siedlisko – najważniejsza różnica

Spójrz na proste porównanie:

	Siedlisko	Nisza ekologiczna
Najważniejsze pytanie	Gdzie żyje organizm?	Jak organizm funkcjonuje w środowisku?
Co opisujemy?	miejsce i warunki życia	wymagania, sposób życia i relacje ze środowiskiem
Przykład	wilgotny las	organizm żyje w runie, żywi się owadami, jest aktywny w określonej porze i pełni określoną rolę w ekosystemie

Możesz więc myśleć o tym w bardzo prosty sposób:

siedlisko to „adres”, a nisza ekologiczna to cały „sposób życia”.

Takie porównanie pojawia się również w materiałach Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej – siedlisko można potraktować jak „adres”, a opis wymagań organizmu i jego funkcjonowania jako niszę ekologiczną.

Czy dwa organizmy mogą mieć to samo siedlisko, ale różne nisze ekologiczne?

Tak.

I to bardzo dobrze pokazuje różnicę między tymi pojęciami.

Wyobraź sobie dwa gatunki ptaków żyjące w tym samym lesie.

Mają więc podobne siedlisko.

Nie oznacza to jednak, że zajmują dokładnie taką samą niszę ekologiczną.

Jeden gatunek może:

• zdobywać pokarm wysoko w koronach drzew,
• żywić się określonym rodzajem owadów,
• być aktywny głównie rano.

Drugi może:

• żerować bliżej pnia lub na ziemi,
• korzystać z innego rodzaju pokarmu,
• być najbardziej aktywny w innej części dnia.

Żyją w tym samym środowisku, ale korzystają z niego w inny sposób.

I właśnie dlatego ich nisze ekologiczne mogą się różnić.

Co wchodzi w skład niszy ekologicznej?

To bardzo ważna część tego zagadnienia, ponieważ na maturę musisz nie tylko odróżnić niszę od siedliska, ale również umieć przedstawić elementy niszy ekologicznej organizmu.

Przejdźmy więc przez nie po kolei.

1. Wymagania wobec czynników abiotycznych

Każdy organizm ma określone wymagania dotyczące warunków środowiska.

Może mieć określony zakres tolerancji między innymi na:

• temperaturę,
• wilgotność,
• światło,
• pH,
• zasolenie,
• stężenie tlenu,
• dostępność wody,
• rodzaj podłoża.

Dobrym przykładem jest pstrąg potokowy, który jest związany z chłodną, dobrze natlenioną wodą.

Takie wymagania wobec warunków środowiska są elementem jego niszy ekologicznej.

W tym miejscu pojawia się ważne pojęcie: zakres tolerancji ekologicznej. Organizm może funkcjonować tylko w określonym zakresie danego czynnika środowiskowego, a ten zakres może być różny dla poszczególnych gatunków.

2. Sposób zdobywania pokarmu

Kolejnym elementem niszy ekologicznej jest sposób odżywiania.

Organizm może być na przykład:

• producentem,
• roślinożercą,
• drapieżnikiem,
• pasożytem,
• saprotrofem,
• wszystkożercą.

Nie chodzi więc tylko o pytanie:

„Co je?”

ale również:

„W jaki sposób zdobywa pokarm i jakie miejsce zajmuje w zależnościach pokarmowych?”

Przykładowo wilk jest drapieżnikiem polującym na inne zwierzęta. Sposób zdobywania pokarmu stanowi więc jeden z elementów opisujących jego niszę ekologiczną.

3. Rola organizmu w ekosystemie

Organizmy mogą pełnić w ekosystemie różne role.

Mogą być między innymi:

• producentami,
• konsumentami,
• reducentami,
• zapylaczami,
• drapieżnikami,
• pasożytami,
• bioindykatorami,
• gatunkami zwornikowymi.

To również pomaga nam opisać, w jaki sposób dany organizm funkcjonuje w ekosystemie.

Nie patrzymy więc wyłącznie na miejsce, w którym żyje, ale na to, co właściwie w tym środowisku robi.

4. Relacje z innymi organizmami

Żaden organizm nie funkcjonuje całkowicie w oderwaniu od innych.

Dlatego elementem niszy ekologicznej są również relacje biotyczne, takie jak:

• konkurencja,
• drapieżnictwo,
• pasożytnictwo,
• mutualizm,
• komensalizm.

Dobrym przykładem może być pszczoła.

Korzysta z zasobów roślin, pobierając nektar, a jednocześnie uczestniczy w zapylaniu kwiatów.

To, z jakimi organizmami wchodzi w interakcje i jaki charakter mają te relacje, również pomaga opisać jej niszę ekologiczną.

5. Aktywność organizmu

Znaczenie może mieć także to, kiedy organizm jest aktywny.

Niektóre gatunki są aktywne:

• w dzień,
• w nocy,
• tylko w określonych porach roku,
• w określonych warunkach pogodowych.

Na przykład aktywność nietoperzy przypada przede wszystkim na noc, podczas gdy wiele ptaków owadożernych jest aktywnych w dzień.

Różny czas aktywności może więc wpływać na sposób korzystania przez organizmy z dostępnych zasobów.

Jak nie pomylić niszy ekologicznej z siedliskiem?

Jeżeli podczas nauki nadal Ci się to miesza, za każdym razem zadaj sobie jedno pytanie:

Czy opis dotyczy przede wszystkim miejsca?

Jeśli tak – prawdopodobnie mówimy o siedlisku.

Czy opis mówi o wymaganiach, sposobie zdobywania pokarmu, aktywności albo relacjach organizmu?

Wtedy wchodzimy w opis niszy ekologicznej.

Na przykład:

„Gatunek żyje w wilgotnych lasach.”

→ informacja dotycząca siedliska.

Natomiast:

„Gatunek żyje w wilgotnym lesie, jest aktywny nocą, żywi się owadami i wymaga wysokiej wilgotności.”

→ opis obejmuje już elementy niszy ekologicznej.

Uważaj na jedno: nie ucz się tylko definicji

Na maturze bardzo łatwo nauczyć się dwóch zdań:

„siedlisko to…”

„nisza ekologiczna to…”

i uznać temat za zamknięty.

Tylko że wymaganie nie mówi wyłącznie:

„definiuje niszę ekologiczną”.

Masz również przedstawiać jej elementy i rozróżniać niszę od siedliska.

Dlatego podczas nauki ćwicz na przykładach.

Weź dowolny organizm i spróbuj odpowiedzieć:

Gdzie żyje?

→ siedlisko.

Jakich warunków potrzebuje?

Czym się żywi?

Kiedy jest aktywny?

Z jakimi organizmami wchodzi w relacje?

→ elementy niszy ekologicznej.

To dużo skuteczniejsze niż samo powtarzanie definicji.

Zwróć uwagę na czasownik „rozróżnia”

W wymaganiu dotyczącym tego tematu pojawia się słowo „rozróżnia”.

To ważna podpowiedź.

Powinieneś nie tylko znać osobno definicję niszy ekologicznej i siedliska, ale przede wszystkim potrafić zobaczyć różnicę między nimi i zastosować ją w konkretnym przykładzie.

Jeśli czasowniki używane w poleceniach maturalnych sprawiają Ci problem, przeczytaj też mój artykuł Czasowniki operacyjne na maturze z biologii – jak odpowiadać na „wyjaśnij” i „wykaż”?.

Sama wiedza biologiczna to jedno. Drugim krokiem jest nauczenie się, co dokładnie zrobić z nią w zadaniu.

Nisza ekologiczna a siedlisko – szybka powtórka

Jeśli przed maturą będziesz potrzebować ekspresowej powtórki, zapamiętaj:

Siedlisko
→ miejsce życia organizmu i panujące w nim warunki.

Nisza ekologiczna
→ sposób funkcjonowania organizmu w środowisku, obejmujący m.in. jego wymagania, wykorzystywane zasoby, sposób zdobywania pokarmu, aktywność i relacje z innymi organizmami.

Dwa organizmy mogą występować w tym samym siedlisku, ale zajmować różne nisze ekologiczne.

A kiedy dostajesz konkretny przykład, nie próbuj od razu przypominać sobie definicji słowo w słowo.

Zadaj sobie pytania:

Gdzie żyje?
Czego potrzebuje?
Jak funkcjonuje?

I dużo łatwiej będzie Ci zobaczyć różnicę.

Ekologia na maturze nie musi być nauką definicji na pamięć

W ekologii bardzo dużo rzeczy można zrozumieć poprzez zależności.

I właśnie do tego chcę Cię zachęcić.

Nie ucz się:

nisza = definicja numer 1
siedlisko = definicja numer 2

Spróbuj zobaczyć konkretny organizm w konkretnym środowisku i zastanowić się, gdzie żyje, czego potrzebuje i jak korzysta z tego środowiska.

Wtedy różnica pomiędzy siedliskiem a niszą ekologiczną zaczyna być naprawdę logiczna.

Jeżeli jesteś dopiero na początku przygotowań i nie wiesz, jak rozłożyć sobie naukę na kolejne miesiące, zajrzyj również do artykułu Jak zacząć przygotowania do matury z biologii?.

A jeśli chcesz przejść przeze mnie krok po kroku przez całą podstawę programową, łączyć teorię z zadaniami maturalnymi i regularnie powtarzać materiał, sprawdź Jak mogę Ci pomóc.