Wymagania na maturę z biologii 2027 – co trzeba umieć i jak z nimi pracować?
Otwierasz podręcznik do biologii, widzisz kilkaset stron materiału i zaczynasz się zastanawiać: czy naprawdę muszę umieć to wszystko na maturę?
Potem wpisujesz w Google „wymagania maturalne biologia 2027”, trafiasz na podstawę programową, informator CKE, różne listy zagadnień i stare wymagania egzaminacyjne… i zamiast większego porządku robi się jeszcze większy chaos.
Dlatego w tym artykule znajdziesz przede wszystkim konkretną listę wymagań na maturę z biologii 2027. Pokażę Ci też, gdzie znaleźć ich oficjalną wersję i jak z nimi pracować, żeby naprawdę pomagały Ci w przygotowaniach.
Jakie wymagania obowiązują na maturze z biologii w 2027 roku?
Jeżeli zdajesz maturę z biologii w 2027 roku w Formule 2023, zakres wiadomości i umiejętności, które musisz opanować, wynika z obowiązującej podstawy programowej. Aktualne wymagania z biologii w zakresie rozszerzonym możesz znaleźć również na oficjalnej Zintegrowanej Platformie Edukacyjnej.
Zobacz oficjalną podstawę programową z biologii na ZPE
Warto od razu wyjaśnić jeszcze jedną rzecz. Być może słyszałeś o nowej reformie programowej, która ma wejść do szkół ponadpodstawowych od września 2027 roku. Nie zmienia ona matury, którą piszesz w maju 2027 roku. Nowe podstawy zaczną wtedy obowiązywać uczniów pierwszych klas szkół ponadpodstawowych, a pierwsza matura w nowej formule została zaplanowana dla absolwentów liceów na 2031 rok.
Czyli spokojnie – jeśli przygotowujesz się do matury w 2027 roku, nie musisz nagle zmieniać całego planu nauki.
Wymagania maturalne z biologii 2027 – lista działów
Poniżej znajdziesz uporządkowaną listę 18 głównych działów wymagań szczegółowych dla biologii w zakresie rozszerzonym.
Nie przepisuję tutaj całego dokumentu prawnego słowo w słowo. Zamiast tego zebrałam najważniejsze zagadnienia z każdego działu w formie, która pozwoli Ci szybko sprawdzić, co właściwie musisz umieć. Oficjalne wymagania możesz w każdej chwili porównać z pełną wersją podstawy programowej.
1. Chemizm życia
W tym dziale musisz znać zarówno składniki nieorganiczne, jak i organiczne organizmów.
Wymagania obejmują między innymi:
- znaczenie makroelementów, pierwiastków biogennych i wybranych mikroelementów,
- właściwości wody i jej znaczenie dla organizmów,
- budowę, właściwości i znaczenie węglowodanów,
- budowę i poziomy organizacji białek,
- denaturację i koagulację białek,
- budowę, właściwości i znaczenie lipidów,
- budowę DNA i RNA oraz różnice między nimi.
Nie wystarczy więc wiedzieć, że białka czy lipidy istnieją. Na maturze ważne jest także rozumienie zależności między ich budową, właściwościami i funkcją.
2. Komórka
Musisz znać budowę i funkcjonowanie komórki oraz potrafić analizować ją na schematach, mikrofotografiach czy preparatach.
Wymagania dotyczą między innymi:
- budowy komórki eukariotycznej,
- budowy i funkcji błony komórkowej,
- dyfuzji prostej i wspomaganej, transportu aktywnego, endocytozy i egzocytozy,
- osmozy i plazmolizy,
- jądra komórkowego,
- rybosomów,
- mitochondriów i chloroplastów,
- systemu błon wewnątrzkomórkowych,
- ściany komórkowej,
- wakuoli,
- cytoszkieletu,
- różnic między komórką prokariotyczną i eukariotyczną,
- różnic między komórką roślinną, zwierzęcą i grzybową.
3. Energia i metabolizm
Tutaj pojawiają się procesy, które często sprawiają maturzystom sporo trudności, ponieważ trzeba je przede wszystkim rozumieć, a nie uczyć się ich jako oderwanych reakcji.
Musisz znać między innymi:
- anabolizm i katabolizm,
- szlaki i cykle metaboliczne,
- rolę ATP,
- znaczenie NAD⁺, FAD i NADP⁺,
- działanie enzymów,
- wpływ temperatury, pH i stężenia substratu na aktywność enzymów,
- sposoby regulowania aktywności enzymów,
- fotosyntezę,
- fazę zależną i niezależną od światła,
- chemiosmozę,
- oddychanie komórkowe,
- glikolizę, reakcję pomostową i cykl Krebsa,
- fosforylację oksydacyjną,
- fermentację,
- wybrane przemiany związane z pozyskiwaniem energii.
4. Podziały komórkowe
Wymagania obejmują:
- organizację materiału genetycznego,
- replikację DNA,
- cykl komórkowy,
- mitozę,
- mejozę,
- rozpoznawanie etapów podziałów komórkowych,
- znaczenie mitozy i mejozy,
- crossing-over,
- niezależną segregację chromosomów,
- apoptozę.
Ważne jest także rozumienie, w jaki sposób mejoza i crossing-over przyczyniają się do powstawania zmienności genetycznej.
5. Zasady klasyfikacji i sposoby identyfikacji organizmów
Musisz potrafić pracować z informacjami dotyczącymi pokrewieństwa organizmów.
Obowiązują między innymi:
- kladogramy,
- drzewa filogenetyczne,
- grupy monofiletyczne, parafiletyczne i polifiletyczne,
- podstawowe rangi taksonomiczne,
- klasyfikowanie organizmów na podstawie ich filogenezy.
6. Bakterie i archeowce
W tym dziale musisz znać:
- budowę komórki prokariotycznej,
- różnice między bakteriami Gram-dodatnimi i Gram-ujemnymi,
- różnice między bakteriami i archeowcami,
- sposoby odżywiania bakterii,
- oddychanie tlenowe i beztlenowe,
- rozmnażanie bakterii,
- znaczenie procesów płciowych dla zmienności bakterii,
- znaczenie bakterii w przyrodzie i dla człowieka,
- wybrane choroby bakteryjne.
7. Grzyby
Powinieneś znać:
- różnorodność budowy grzybów,
- sposoby ich odżywiania,
- oddychanie i rozmnażanie,
- fermentację alkoholową,
- porosty,
- znaczenie grzybów w przyrodzie i dla człowieka,
- drogi zakażenia i profilaktykę wybranych chorób grzybiczych.
8. Protisty
Wymagania dotyczą między innymi:
- różnorodności protistów,
- sposobów odżywiania i poruszania się,
- rozmnażania,
- osmoregulacji,
- związku budowy protistów ze środowiskiem i trybem życia,
- cykli rozwojowych,
- znaczenia protistów,
- wybranych chorób wywoływanych przez protisty.
9. Różnorodność roślin
To bardzo obszerny dział.
Wymagania obejmują między innymi:
- zielenice i krasnorosty,
- mchy,
- widłakowe,
- skrzypowe,
- paprociowe,
- rośliny nago- i okrytonasienne,
- tkanki roślinne,
- budowę i funkcję korzenia, łodygi i liścia,
- przystosowanie roślin do życia na lądzie,
- modyfikacje organów roślinnych,
- gospodarkę wodną,
- pobieranie i transport wody oraz soli mineralnych,
- transpirację,
- odżywianie mineralne,
- transport produktów fotosyntezy,
- rozmnażanie roślin,
- przemianę pokoleń,
- budowę kwiatu,
- zapylenie i zapłodnienie,
- powstawanie nasion i owoców,
- kiełkowanie,
- wzrost i rozwój roślin,
- działanie wybranych hormonów roślinnych,
- tropizmy i nastie.
10. Różnorodność zwierząt
Musisz znać najważniejsze cechy pozwalające rozróżniać poszczególne grupy zwierząt i rozumieć ich pokrewieństwo.
Dotyczy to m.in.:
- zwierząt dwu- i trójwarstwowych,
- owodniowców i bezowodniowców,
- zwierząt stało- i zmiennocieplnych,
- parzydełkowców,
- płazińców,
- nicieni,
- pierścienic,
- mięczaków,
- stawonogów,
- szkarłupni,
- ryb,
- płazów,
- gadów,
- ptaków,
- ssaków.
11. Funkcjonowanie zwierząt
To kolejny bardzo duży obszar.
Obejmuje przede wszystkim rozumienie związku między budową i funkcjonowaniem organizmu oraz porównywanie sposobów działania różnych układów u zwierząt, w tym człowieka.
Musisz przygotować się między innymi z:
- tkanek zwierzęcych,
- odżywiania i układu pokarmowego,
- odporności,
- wymiany gazowej,
- krążenia,
- wydalania i osmoregulacji,
- regulacji hormonalnej,
- układu nerwowego,
- narządów zmysłów,
- ruchu,
- termoregulacji,
- rozmnażania i rozwoju,
- gametogenezy,
- cyklu menstruacyjnego,
- ciąży i funkcji łożyska,
- rozwoju człowieka.
12. Wirusy
Musisz znać:
- budowę wirusów,
- ich różnorodność genetyczną i morfologiczną,
- związek budowy wirusa ze sposobem infekowania komórki,
- cykl lityczny i lizogeniczny,
- odwrotną transkrypcję,
- sposoby rozprzestrzeniania się chorób wirusowych,
- profilaktykę wybranych chorób,
- znaczenie wirusów w przyrodzie i dla człowieka.
13. Ekspresja informacji genetycznej
Wymagania obejmują:
- budowę genu,
- różnice między genem organizmu prokariotycznego i eukariotycznego,
- transkrypcję,
- obróbkę potranskrypcyjną,
- cechy kodu genetycznego,
- translację,
- modyfikacje potranslacyjne białek,
- różnice w ekspresji informacji genetycznej u prokariontów i eukariontów,
- regulację ekspresji genów.
14. Genetyka klasyczna
Tutaj musisz przygotować się między innymi z:
- krzyżówek genetycznych,
- prawdopodobieństwa występowania określonych genotypów i fenotypów,
- dominacji pełnej i niepełnej,
- kodominacji,
- dziedziczenia wielogenowego,
- chromosomowej teorii dziedziczności Morgana,
- genów sprzężonych,
- odległości między genami,
- dziedziczenia pozajądrowego,
- determinacji płci,
- cech sprzężonych z płcią,
- analizy rodowodów,
- zmienności genetycznej,
- mutacji genowych,
- aberracji chromosomowych,
- genetycznego podłoża wybranych chorób,
- czynników mutagennych,
- transformacji nowotworowej komórek.
15. Biotechnologia i podstawy inżynierii genetycznej
Musisz rozumieć:
- różnicę między biotechnologią tradycyjną i molekularną,
- zastosowania biotechnologii,
- działanie wybranych enzymów wykorzystywanych w inżynierii genetycznej,
- podstawowe techniki badania i modyfikowania DNA,
- PCR,
- elektroforezę,
- sekwencjonowanie DNA,
- organizmy transgeniczne i GMO,
- zastosowania i potencjalne zagrożenia związane z GMO,
- klonowanie,
- komórki macierzyste,
- poradnictwo genetyczne,
- podstawową zasadę terapii genowej,
- problemy społeczne i etyczne związane z rozwojem inżynierii genetycznej.
16. Ewolucja
Wymagania obejmują:
- źródła wiedzy o ewolucji,
- analizę drzew filogenetycznych,
- znaczenie zmienności genetycznej,
- dobór naturalny,
- rodzaje doboru naturalnego,
- adaptacje,
- dryf genetyczny,
- zmiany częstości alleli w populacji,
- prawo Hardy’ego-Weinberga,
- obliczenia z wykorzystaniem równania Hardy’ego-Weinberga,
- powstawanie gatunków,
- specjację allopatryczną i sympatryczną,
- radiację adaptacyjną,
- konwergencję i dywergencję,
- ewolucję człowieka.
17. Ekologia
Musisz znać i rozumieć między innymi:
- czynniki biotyczne i abiotyczne,
- siedlisko i niszę ekologiczną,
- tolerancję ekologiczną,
- bioindykację,
- przystosowania organizmów do warunków środowiska,
- populacje i ich cechy,
- metapopulacje,
- konkurencję,
- mutualizm i komensalizm,
- drapieżnictwo,
- pasożytnictwo,
- roślinożerność,
- sieci i łańcuchy pokarmowe,
- przepływ energii,
- obieg materii,
- obieg węgla i azotu,
- sukcesję ekologiczną.
18. Różnorodność biologiczna, jej zagrożenia i ochrona
W ostatnim dziale wymagania obejmują:
- różnorodność genetyczną, gatunkową i ekosystemową,
- czynniki wpływające na rozmieszczenie różnorodności biologicznej,
- biomy,
- endemity,
- wpływ działalności człowieka na różnorodność biologiczną,
- restytucję i reintrodukcję gatunków,
- różne formy ochrony przyrody,
- sieć Natura 2000,
- współpracę międzynarodową w ochronie różnorodności biologicznej,
- zrównoważony rozwój.
Pełną, oficjalną wersję wymagań możesz sprawdzić tutaj:
Podstawa programowa z biologii – Zintegrowana Platforma Edukacyjna
Podstawa programowa – Dziennik Ustaw
Sama lista tematów nie wystarczy
I tutaj zaczyna się naprawdę ważna część.
Jeżeli spojrzysz na wymagania wyłącznie jak na listę:
komórka – zrobione, genetyka – zrobione, ekologia – zrobione
możesz mieć fałszywe poczucie, że materiał jest już opanowany.
W podstawie programowej bardzo często nie chodzi wyłącznie o to, co masz znać, ale również co masz umieć zrobić ze swoją wiedzą.
Zwróć uwagę na czasowniki pojawiające się w wymaganiach:
wyjaśnia, wykazuje, analizuje, interpretuje, porównuje, uzasadnia, przedstawia, formułuje.
To właśnie one podpowiadają, w jaki sposób Twoja wiedza może zostać sprawdzona na maturze.
Aktualne wymagania ogólne wskazują między innymi na analizowanie i interpretowanie informacji, dostrzeganie zależności przyczynowo-skutkowych, formułowanie wniosków oraz planowanie i analizowanie doświadczeń.
Dlatego zamiast pytać tylko:
„Czy znam ten temat?”
zadaj sobie inne pytanie:
„Czy potrafię wykorzystać tę wiedzę w zadaniu?”
Czym różnią się wymagania ogólne od szczegółowych?
W podstawie programowej znajdziesz wymagania ogólne i wymagania szczegółowe.
Wymagania ogólne
Opisują szersze umiejętności, które wykorzystujesz podczas całej matury.
Dotyczą m.in.:
- rozumienia procesów biologicznych,
- dostrzegania związku między strukturą a funkcją,
- planowania doświadczeń i obserwacji,
- analizowania wyników badań,
- pracy z tekstem, wykresami, schematami i danymi,
- odróżniania faktów od opinii,
- wyjaśniania zależności przyczynowo-skutkowych,
- formułowania wniosków,
- wykorzystywania wiedzy biologicznej do rozwiązywania problemów.
Wymagania szczegółowe
To konkretne wymagania przypisane do poszczególnych działów – właśnie te, które zostały uporządkowane powyżej.
I oba rodzaje wymagań są ważne.
Możesz świetnie znać teorię dotyczącą fotosyntezy, ale jeśli zadanie wymaga przeanalizowania doświadczenia i wyciągnięcia wniosku, sama znajomość definicji nie wystarczy.
Gdzie znaleźć aktualne wymagania na maturę z biologii?
Najbezpieczniej korzystać z oficjalnych źródeł, a nie z przypadkowego PDF-u znalezionego w internecie.
Najważniejsze miejsca to:
Podstawa programowa z biologii – ZPE
Egzamin maturalny w Formule 2023 – CKE
Informator o egzaminie maturalnym z biologii – CKE
Podstawa programowa – Dziennik Ustaw
Uważaj na stare „wymagania egzaminacyjne”
To miejsce, w którym bardzo łatwo się pomylić.
Jeśli wpiszesz w Google „wymagania maturalne biologia”, możesz trafić również na dokumenty przygotowane dla wcześniejszych roczników.
Dlatego przed rozpoczęciem nauki zawsze sprawdź:
- którego roku dotyczy dokument,
- dla jakiej formuły matury został przygotowany,
- czy nadal jest aktualny,
- czy pochodzi z oficjalnego źródła.
Nie warto planować kilku miesięcy nauki na podstawie przypadkowej listy zapisanej kilka lat temu.
Jak pracować z wymaganiami maturalnymi z biologii?
Samo przeczytanie wymagań niewiele zmieni.
Najwięcej zyskasz wtedy, gdy zamienisz je w checklistę swojej nauki.
1. Pracuj dział po dziale
Nie patrz na wszystkie 18 działów jednocześnie z myślą:
„Jak ja mam się tego wszystkiego nauczyć?”
Jeżeli aktualnie uczysz się chemizmu życia, skup się wyłącznie na wymaganiach z tego działu.
Potem przejdź dalej.
W ten sposób ogromna podstawa programowa zmienia się w serię znacznie mniejszych etapów.
2. Czytaj całe wymaganie, a nie tylko nazwę tematu
Załóżmy, że widzisz:
fotosynteza.
Możesz pomyśleć:
„Było. Umiem”.
Ale czy potrafisz przeanalizować schemat fotosyntezy?
Wyjaśnić znaczenie poszczególnych etapów?
Połączyć budowę chloroplastu z jego funkcją?
Przeanalizować wyniki doświadczenia badającego wpływ światła na intensywność fotosyntezy?
Dopiero takie pytania pokazują, czy temat naprawdę masz opanowany.
3. Zamieniaj wymagania w pytania
To bardzo prosty sposób pracy.
Jeśli wymaganie mówi, że masz coś porównać, zapytaj:
„Czy potrafię bez zaglądania do notatek wskazać różnice i podobieństwa?”
Jeśli masz coś wyjaśnić:
„Czy potrafię wskazać przyczynę i skutek?”
Jeśli masz coś wykazać:
„Czy potrafię przedstawić argument, który udowadnia tę zależność?”
Jeśli masz analizować doświadczenie:
„Czy potrafię określić problem badawczy, próbę kontrolną i badawczą, przeanalizować wyniki i sformułować poprawny wniosek?”
Wtedy podstawa programowa przestaje być urzędowym dokumentem, a zaczyna być narzędziem do sprawdzania wiedzy.
4. Po teorii rozwiązuj zadania
Przeczytanie rozdziału nie oznacza jeszcze, że temat jest opanowany.
Obejrzenie lekcji również nie.
Po przerobieniu danego zagadnienia przejdź do zadań maturalnych.
Dopiero wtedy zobaczysz, czy potrafisz wykorzystać swoją wiedzę.
Bardzo często właśnie podczas rozwiązywania zadań pojawia się:
„Przecież ja to wiedziałem, tylko nie wiedziałem, jak to napisać”.
I lepiej odkryć to kilka miesięcy przed maturą niż podczas właściwego egzaminu.
5. Oznaczaj, co już umiesz
Przy wymaganiach możesz stworzyć bardzo prosty system:
UMIEM – rozumiem zagadnienie i radzę sobie z zadaniami.
DO POWTÓRKI – znam temat, ale nadal popełniam błędy albo potrzebuję notatek.
DO NAUKI – jeszcze tego nie przerobiłem lub nie rozumiem.
Nie potrzebujesz skomplikowanego systemu.
Potrzebujesz wiedzieć, gdzie naprawdę jesteś.
Podstawa programowa to nie podręcznik
Warto powiedzieć to wprost:
nie ucz się biologii wyłącznie z podstawy programowej.
Podstawa mówi Ci, co powinieneś wiedzieć i umieć.
Nie została jednak napisana po to, żeby nauczyć Cię od zera metabolizmu, genetyki czy fizjologii człowieka.
Dlatego podczas przygotowań potrzebujesz trzech elementów:
wymagania → dobre materiały do nauki → zadania maturalne.
Wymagania pokazują Ci cel.
Materiały pomagają Ci zrozumieć temat.
Zadania sprawdzają, czy potrafisz zastosować wiedzę.
Czy trzeba nauczyć się każdego punktu?
Jeżeli dany punkt znajduje się w wymaganiach obowiązujących Twój rocznik, nie warto zakładać:
„Tego na pewno nie będzie”.
Owszem, niektóre zagadnienia pojawiały się w poprzednich arkuszach częściej, a inne rzadziej.
Ale częstotliwość występowania danego tematu w poprzednich latach nie usuwa go z zakresu matury.
Dlatego wcześniejsze arkusze mogą pomóc Ci ustalać priorytety, ale nie powinny służyć do wykreślania części podstawy programowej.
Czy informator CKE i podstawa programowa to to samo?
Nie.
Podstawa programowa pokazuje, jakie wiadomości i umiejętności powinieneś opanować.
Informator CKE pomaga natomiast zrozumieć charakter egzaminu i pokazuje przykłady zadań oraz sposobów ich oceniania. Aktualny informator dotyczy egzaminu maturalnego z biologii od roku szkolnego 2024/2025.
Dlatego najlepiej korzystać z obu dokumentów.
Nie wybieraj:
„podstawa albo informator”.
Potrzebujesz jednego i drugiego.
Wymagania maturalne z biologii 2027 – podsumowanie
Jeśli przygotowujesz się do matury z biologii w 2027 roku, nie musisz zgadywać, czego powinieneś się uczyć.
Masz konkretny zakres obejmujący 18 głównych działów – od chemizmu życia i biologii komórki, przez rośliny, zwierzęta i genetykę, aż po ewolucję, ekologię i ochronę różnorodności biologicznej.
Nie traktuj jednak wymagań jak zwykłej listy nazw tematów do odhaczenia.
Zwracaj uwagę na to, co masz umieć zrobić z daną wiedzą.
Dziel materiał na mniejsze części, wracaj do wymagań po każdym dziale, rozwiązuj zadania i sprawdzaj, które punkty rzeczywiście masz już opanowane.
Dzięki temu zamiast zastanawiać się:
„Czy uczę się tego, co trzeba?”
będziesz mieć konkretną mapę przygotowań do matury.
Źródła
Podstawa programowa z biologii – Zintegrowana Platforma Edukacyjna
Podstawa programowa – Dziennik Ustaw
Egzamin maturalny w Formule 2023 – Centralna Komisja Egzaminacyjna
